XIV Dalajlama
Chińskie nazwisko i imię
Hanyu pinyin	Dānzēng Jiācuò
Zn. tradycyjne	丹增嘉措
Zn. uproszczone	丹增嘉措

XIV Dalajlama

Miejsce narodzin XIV Dalajlamy

Tenzin Gjaco i George W. Bush w Białym Domu

XIV Dalajlama otrzymuje Złoty Medal Kongresu

XIV Dalajlama, Tenzin Gjaco (tyb. ལྷ་མོ་དོན་འགྲུབ་, wylie: bstan ’dzin rgya mtsho^[1] ; ur. 6 lipca 1935) – duchowy i polityczny przywódca narodu tybetańskiego.

Urodził się w chłopskiej rodzinie, w miejscowości Takcer w północno-wschodnim Tybecie, niedaleko miasta Xining. W wieku dwóch lat chłopiec, którego świeckie imię brzmiało Lhamo Thondup, po długich i zgodnych z wielowiekową tybetańską tradycją poszukiwaniach kolejnych wcieleń dalajlamów został rozpoznany jako inkarnacja XIII Dalajlamy, Thuptena Gjaco. Wyświęcono go na mnicha i nadano imię duchowe: Dzietsyn Dziambel Ngałang Losang Jeszie Tenzin Gjaco – Najczcigodniejszy, Doskonałej Chwały, Elokwentny, Inteligentny Dzierżawca Nauk, Ocean Mądrości. Jednak tybetańscy buddyści zazwyczaj mówią o nim Yeshe Norbu – Klejnot spełniający życzenia lub Kundun – Obecność. Na Zachodzie, podobnie jak papież jest tytułowany Jego Świątobliwość, używa się również skróconej formy imienia duchowego: Tenzin Gjaco.

W 1989 roku XIV Dalajlama został laureatem pokojowej nagrody Nobla^[2].

Działalność polityczna

22 lutego 1950 roku został intronizowany jako XIV Dalajlama. Od tego momentu zgodnie z tybetańską tradycją jest przywódcą duchowym i politycznym Tybetu. Od czasu upadku powstania w 1959 przebywa na emigracji w Indiach, gdzie w Dharamsali kieruje emigracyjnym rządem swojego kraju, okupowanego przez Chińską Republikę Ludową.

Wizyty w Polsce

Dalajlama odwiedził Polskę cztery razy: w 1993^[3], 2000^[4] , w grudniu 2008^[5] (na zaproszenie Marszałka Senatu Bogdana Borusewicza), kiedy to uczestniczył w obchodach 25-lecia przyznania Lechowi Wałęsie Nagrody Nobla, a także w 2009^[6].

Dzieła

Książki XIV Dalajlamy wydane w Polsce:

• Świadomość emocjonalna. Źródło wewnętrznej równowagi i zrozumienia (wraz z Paulem Ekmanem i Danielem Golemanem)
• Dalajlama nieznany. Niezwykła siła przebaczenia (wraz z Victorem Chanem)
• Droga przywódcy. Studium buddyzmu i jego znaczenia w dobie globalizacji (wraz z Laurensem van den Muyzenbergiem)
• Kim naprawdę jesteś
• Opowieść o Tybecie (wywiad-rzeka przeprowadzony przez Thomasa Lairda)
• Dobre serce. Dalajlama czyta Ewangelię (wraz z Laurencem Freemanem)
• Buddyjska ścieżka do pokoju. Wykłady na Harvardzie (wraz z Jeffreyem Hopkinsem)
• Dalajlama o współczuciu i mądrości
• Dobroć, mądrość i wgląd
• Droga do wolności
• Emocje destrukcyjne. Jak możemy je przezwyciężyć? (wraz z Danielem Golemanem)
• Etyka na nowe tysiąclecie
• Jak praktykować. Jak nadać życiu sens
• Jak umierać i żyć lepszym życiem (wraz z Jeffreyem Hopkinsem)
• Krąg miłości Dalajlamy. Droga do osiągnięcia jedności ze światem (wraz z Jeffreyem Hopkinsem)
• Moc współczucia
• Myśli płynące z serca
• Otwarte serce
• Otwieranie Oka Mądrości. Wprowadzenie do buddyzmu...
• Przebudzanie umysłu, rozświetlanie serca
• Radość życia i umierania w pokoju
• Sens życia z buddyjskiej perspektywy
• Siła buddyzmu. Jak lepiej żyć we współczesnym świecie (wraz z Jean-Claude Carrière)
• Sztuka szczęścia. Poradnik życia (wraz z Howardem C. Cutlerem)
• Sztuka szczęścia w pracy (wraz z Howardem C. Cutlerem)
• Ścieżka do błogości
• Ścieżka do spokoju. Medytacje na każdy dzień
• Świat buddyzmu tybetańskiego
• Uzdrawianie gniewu
• Wolność na wygnaniu. Autobiografia
• Wszechświat w atomie. Gdy nauka spotyka się z duchowością

Zapisy dyskusji z udziałem XIV Dalajlamy:

• Sen, śnienie, umieranie. Zgłębianie świadomości z Dalaj Lamą (redakcja: Francisco J. Varela)
• Nowa Fizyka i Kosmologia: Rozmowy z Dalajlamą (redakcja: Arthur Zajonc)

Filmy

Ekranizacją życia XIV Dalajlamy, do momentu ucieczki do Indii jest film Martina Scorsese pt. Kundun - życie Dalaj Lamy. Dalajlama jest także kluczową postacią również opartego na faktach filmu Siedem lat w Tybecie.

Doktoraty honoris causa i honorowe tytuły doktora

Poniżej wymieniono niektóre uczelnie, które przyznały XIV Dalajlamie doktorat honorowy. W nawiasach podano datę przyznania wyróżnienia.

• Benares Hindu University (1957)^[7]
• Uniwersytet Paryski (1984)^[8]
• Uniwersytet Karnataka w Dharwad (1990)^[8]
• Uniwersytet Boloński (1990)^[8]
• Uniwersytet Andra w Visakapatnam (1992)
• Melbourne University (1992)
• Pontifica Universidade de Sao Paulo (1992)
• Berea College w Kentucky (1994)^[9]
• Columbia University w Nowym Jorku (1994)
• Uniwersytet Sun Jat-sena w Chungshanie (1997)
• Brandeis University w Bostonie (1998)
• Emory University w Atlancie (1998)
• Mongolski Uniwersytet Państwowy (7 listopada 2002)^[10]
• Uniwersytet w Tartu (2005)
• Uniwersytet Ben-Guriona w Beer Szewie
• Southern Cross University w Lismore
• Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (2008)^[11]
• Delhi University (2009)
• Uniwersytet w Marburgu (2009)^[12]

Honorowe obywatelstwa

• Kanada (2006)^[13]
• Wenecja^[14]
• Rzym^[15]
• Wrocław (2008)^[16][17]
• Paryż (2008)^[18][19]
• Warszawa (2009)^[20][21]
• Memphis (2009)

Nagrody i wyróżnienia

• The Ramon Magsaysay Award for Community Leadership (1959)
• The Admiral Richard E. Byrd Memorial Award (1959)^[8]
• The Lincoln Award (1960)^[8]
• Klucze do Los Angeles (1979)^[22]
• Klucze do San Francisco (1979)
• Medal Specjalny Azjatyckiej Buddyjskiej Rady Pokoju (1979)^[8]
• Nagroda im. dr. Leopolda Lucasa (1988)^[8]
• Le Prix de la Memorie (1989)^[8]
• Pokojowa Nagroda Nobla (1989)
• Nagroda Shiromani (1991)^[8]
• Nagroda Ziemi (1991)^[8]
• Wheel of Life Award (1991)^[8]
• Nagroda Syjonistycznej Organizacji Kobiet Hadassah za całokształt dokonań (1999)
• Klucze do Nowego Jorku (2005)
• Najbardziej wpływowy lider polityczny wg Time (2008)^[23]
• 46. miejsce w rankingu 50 najbardziej wpływowych ludzi świata, opublikowanym przez Newsweek (2008)^[24][25]
• Niemiecka Nagroda Mediów (2009)^[26][27]
• Nagroda Fundacji Jana Langosza^[28][29]
• Międzynarodowa Nagroda Wolności (2009)^[30]
• Fetzer Prize (z arcybiskupem Desmondem Tutu, 2009)^[31]
• 39. miejsce w rankingu najpotężniejszych ludzi świata, opublikowanym przez Forbes (2009)^[32]
• Medal Zasługi dla Demokracji (2010)^[33]
• International Freedom Conductor Award (2010)^[34]

Funkcje honorowe

• Patron Polskiej Unii Buddyjskiej (1997)^[35]
• Patron The Buddhist Book Project Poland (21 sierpnia 2001)^[36]
• Główny patron Tibetans for Vegetarian Society^[37]
• Honorowy przewodniczący Mind and Life Institute^[38]
• Honorowy członek The Dalai Lama Center for Ethics and Transformative Values^[39]
• Patron Buddhist Society of UK^[40]
• Honorowy patron Charytatywnej Aukcji Dzieł Sztuki Współczesnej i Aktualnej w Warszawie (2007)^[41]

Odznaczenia

Złoty Medal Kongresu przyznany Dalajlamie w 2007

• Order Uśmiechu (międzynarodowy)^[42]
• Order Białego Lotosu (Kałmucja, Rosja, 10 grudnia 2006)^[43]
• Złoty Medal Kongresu (Stany Zjednoczone, 17 października 2007)^[44]

Związki z chrześcijaństwem

XIV Dalajlama uważa Jezusa za bodhisattwę^[45].

Kontrowersje

Rząd Chińskiej Republiki Ludowej oskarża "klikę dalajlamy" o działalność secesjonistyczną i nawoływanie do oderwania Tybetu od Chin^[46], m.in. poprzez sprowokowanie zamieszek w Tybecie w marcu 2008 roku^[47]. Krytykuje również deklaracje tybetańskiego lidera o wyznaczeniu swojego następcy za życia, nazywając je "gwałtem na tybetańskiej tradycji"^[48].

Australijski dziennik The Age oskarżył dalajlamę o pobieranie, a następnie sprzeniewierzanie gigantycznych sum pieniędzy od CIA, a także o korupcję i nepotyzm poprzez obsadzanie swojego rodzeństwa na wysokich stanowiskach w tybetańskim rządzie na uchodźstwie^[49]. W 1998 roku tybetański rząd na uchodźstwie przyznał, że w latach 60. otrzymał od CIA w sumie 1,7 mln $ przeznaczonych na szkolenie antychińskiej partyzantki, zdementował natomiast informacje o otrzymywaniu przez dalajlamę prywatnej pensji od amerykańskiego wywiadu^[50]. Zarzuty o komercyjne działania dalajlamy pojawiły się także w związku z jego wystąpieniem w reklamie firmy Apple Inc.^[51][52]. W czasie wizyty dalajlamy w Australii na początku czerwca 2008 roku na udział we wspólnej medytacji z przywódcą Tybetańczyków trzeba było wykupić bilety w cenie od 90 do 800$^[53].

Kontrowersje wywołały nawoływania dalajlamy do światowego pokoju, przy jednoczesnym wyrażaniu poparcia dla indyjskich prób nuklearnych^[52]. Przed zamachem terrorystycznym w tokijskim metrze w 1995 roku dalajlama wielokrotnie spotykał się z Shōkō Asaharą, przywódcą sekty Najwyższej Prawdy, który podarował mu kwotę 45 milionów rupii^[52].

Opinia dalajlamy potępiająca kult buddyjskiego bóstwa Dordże Szugden^[54] spowodowała gniewną reakcję części środowiska buddyjskiego. 5 lutego 1997 w Dharamsali został zamordowany jeden z najbliższych współpracowników Dalajlamy, dyrektor utworzonego z jego inicjatywy Instytutu Dialektyki Buddyjskiej, Lobsang Gjaco^[55]. W czasie wizyty dalajlamy w Wielkiej Brytanii i Australii w czerwcu 2008 roku doszło do ulicznych demonstracji z udziałem mnichów i mniszek; demonstranci trzymali transparenty z hasłami "kłamca" i "hipokryta"^[53][56][57].

Dalajlamę krytykują także radykalni tybetańscy działacze emigracyjni. Zdaniem członków Kongresu Młodzieży Tybetańskiej jego polityka jest "zbyt pokojowa" i "nieskuteczna"^[58][59][60].

Niewielka grupa konserwatywnych buddystów praktykujących w szkole Karma Kagyu podejrzewa dalajlamę o użycie czarnej magii przeciwko XVI Karmapie, który zmarł na raka w 1981^[61].

Kontrowersje budzi również rola XIV Dalajlamy w poszukiwaniach inkarnacji XVI Karmapy. W 2001 przedstawiciele 500 klasztorów i ośrodków medytacyjnych szkoły Karma Kagyu popierających pretendenta do tytułu Karmapy Taje Dordże wystosowali do dalajlamy list otwarty, w którym domagali się, aby ten "wycofał się z wewnętrznego konfliktu szkoły Karma Kagyu" i zaprzestał wspierania Ogjena Trinleja Dordże. Oskarżyli go również o "celowe popieranie niewłaściwych decyzji i działań skorumpowanych lamów Kagyu"^[62].

Rodzina^{[63][64][65][66]}

Bibliografia

• John Powers, Introduction to Tibetian Buddhism, tłum. polskie: Wprowadzenie do Buddyzmu Tybetańskiego, Wydawnictwo A, Kraków 1999.
• Gilles Van Grasdorff, Le Dalaї-Lama. La biographie non autorisée, tłum. polskie: Biografia XIV Dalajlamy, Wydawnictwo KOS, Katowice 2005.

Sprawdź również

• Glosariusz buddyjski

Linki zewnętrzne

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z XIV Dalajlamy

• Oficjalna strona Jego Świątobliwości XIV Dalajlamy Tybetu
• XIV Dalajlama na Filmweb
• Oficjalne konto XIV Dalajlamy na Twitterze
• Galeria fotografii XIV Dalajlamy

p • d • e Laureaci Pokojowej Nagrody Nobla 1901: Dunant, Passy • 1902: Ducommun, Gobat • 1903: Cremer • 1904: IPM • 1905: Suttner • 1906: Roosevelt • 1907: Moneta, Renault • 1908: Arnoldson, Bajer • 1909: Beernaert, Estournelles de Constant • 1910: MSPB • 1911: Asser, Fried • 1912: Root • 1913: La Fontaine • 1917: Czerwony Krzyż • 1919: Wilson • 1920: Bourgeois • 1921: Branting, Lange • 1922: Nansen • 1925: Chamberlain, Dawes • 1926: Briand, Stresemann • 1927: Buisson, Quidde • 1929: Kellogg • 1930: Söderblom • 1931: Addams, Butler • 1933: Angell • 1934: Henderson • 1935: Ossietzky • 1936: Lamas • 1937: Cecil • 1938: Biuro Nansenowskie • 1944: Czerwony Krzyż • 1945: Hull • 1946: Balch, Mott • 1947: Kwakrzy • 1949: Boyd Orr • 1950: Bunche • 1951: Jouhaux • 1952: Schweitzer • 1953: Marshall • 1954: WKNZdsU • 1957: Pearson • 1958: Pire • 1959: Noel-Baker • 1960: Luthuli • 1961: Hammarskjöld • 1962: Pauling • 1963: Czerwony Krzyż • 1964: King • 1965: UNICEF • 1968: Cassin • 1969: MOP • 1970: Borlaug • 1971: Brandt • 1973: Kissinger, Lê • 1974: MacBride, Satō • 1975: Sacharow • 1976: Williams, Corrigan • 1977: AI • 1978: Sadat, Begin • 1979: Matka Teresa • 1980: Esquivel • 1981: WKNZdsU • 1982: Myrdal, García Robles • 1983: Wałęsa • 1984: Tutu • 1985: Lekarze Przeciw Wojnie Nuklearnej • 1986: Wiesel • 1987: Arias • 1988: Siły Pokojowe ONZ • 1989: Dalajlama • 1990: Gorbaczow • 1991: Suu Kyi • 1992: Menchú • 1993: Mandela, de Klerk • 1994: Arafat, Peres, Rabin • 1995: Pugwash, Rotblat • 1996: Belo, Ramos-Horta • 1997: ICBL, J. Williams • 1998: Hume, Trimble • 1999: Lekarze bez Granic • 2000: Kim • 2001: ONZ, Annan • 2002: Carter • 2003: Ebadi • 2004: Maathai • 2005: MAEA, ElBaradei • 2006: Grameen Bank, Yunus • 2007: MZdsZK, Gore • 2008: Ahtisaari • 2009: Obama

Źródła