Ten artykuł dotyczy państwa. Sprawdź również: Irlandia (wyspa).|
Irlandia |
Irlandia, Republika Irlandii (irl. Éire ˈeːɾʲə, Poblacht na hÉireann ˈpobl̪ˠaxt̪ˠ n̪ˠə ˈheːɾʲən̪ˠ; ang. Ireland, Republic of Ireland).
Zawartość |
Historyczną, łacińską nazwą Irlandii, nadaną przez Rzymian, była Hibernia, pochodząca od greckiego określenia Ἰουερνία ("Geografia" Klaudiusza Ptolemeusza). Spotykana jest także nazwa Ἰέρνη (Iernē), np. u Pyteasza z Massalii. Nazwa rzymska została "przerobiona" na Hibernia ze względu na swoje podobieństwo do wyrazu (łac.) hibernus - "wietrzny". Staroirlandzkie zapożyczenie nazwy jako īweriū / īwerion po pewnym czasie przeistoczyło się we współczesną nazwę Éire.
Konstytucja Irlandii z 1937 roku stanowi, iż oficjalna nazwą państwa jest Éire (w języku irlandzkim) i Ireland (w języku angielskim). Nazwy te używane są podczas podpisywania umów międzynarodowych i traktatów stowarzyszeniowych.
Niemniej, jako opisu państwa, stosuje się irlandzką nazwę Poblacht na hÉireann lub jej angielską wersję Republic of Ireland.
Używanie jednej nazwy, dla określenia wyspy jak i państwa, miało na celu podkreślenie integralności Irlandii Północnej i pozostałej częsci wyspy, jako jednego organizmu państwowego.
Państwa stowarzyszone we Wspólnocie Narodów, włączając w to Zjednoczone Królestwo, dla określenia Irlandii jako państwa używają nazwy Éire. Podobnie w państwach europejskich, przesyłki pocztowe adresowane są do Irlandii z dodatkowym dopiskiem Éire. Wg przepisów z roku 1947, w pismach urzędowych dotyczących Irlandii, jako państwa, powinno stosować sie nazwę Éire.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Irlandii.Od końca XVI w. wyspa Irlandia tradycyjnie dzielona była na 4 historyczne prowincje, a te z kolei dzielono na 32 hrabstwa. Dwa historyczne hrabstwa: Desmond i Coleraine obecnie nie istnieją, a niektóre inne zmieniły nazwy bądź granice.
Po podziale Irlandii w 1921 roku, nowo powstałe państwo irlandzkie objęło 26 hrabstw, a 6 pozostałych znalazło się w granicach Irlandii Północnej. Dwa hrabstwa w Republice uległy podziałowi, co dało obecny podział administracyjny na 29 hrabstw. Nadal jednak podział na 26 hrabstw funkcjonuje dla celów pocztowych i w kontekstach sportowych i kulturowych.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Miasta w Irlandii.
Irlandia to demokracja parlamentarna. Jej system prawny jest oparty na prawie zwyczajowym i ustawodawstwie uchwalanym przez parlament zgodnie z konstytucją.
Przepisy Unii Europejskiej mają moc prawną w Irlandii. Konstytucja irlandzka, przyjęta 29 grudnia 1937, opisuje formę rządu oraz definiuje władzę i funkcje Prezydenta, obu izb parlamentu (Oireachtas) oraz rządu. Definiuje także strukturę i władzę sądu i opisuje podstawowe prawa obywatelskie. Akt Republiki Irlandii z 1948 zerwał ostatnie formalne związki z Wielką Brytanią. Irlandia odzyskała niepodległość w 1921.
Prezydent jest głową państwa i jest wybierany w wyborach bezpośrednich na kadencję, która trwa 7 lat. Ta sama osoba może być prezydentem tylko dwukrotnie. Bierne prawo wyborcze przysługuje obywatelom, którzy ukończyli 35 lat. Od 1997 prezydentem Irlandii jest Mary McAleese. Obowiązkiem prezydenta jest stanie na straży konstytucji i oficjalne reprezentowanie narodu. Niemal wszystkie uprawnienia przyznawane mu przez konstytucję wykonuje on za radą rządu.
Taoiseach (premier) stoi na czele rządu i jest mianowany przez prezydenta na wniosek Dáil Éireann (izba niższa parlamentu). Taoiseach nominuje innych członków rządu (ogółem nie mniej niż siedmiu i nie więcej niż piętnastu), których musi zaakceptować Dáil Éireann. Nominuje także jednego członka rządu, zwanego Tánaiste, który pełni funkcję wicepremiera. Bertie Ahern był premierem Irlandii od czerwca 1997, a Michael McDowell pełnił funkcję Tánaiste.
Irlandzki parlament stanowią dwie izby:
Samorządy lokalne są administrowane przez 114 władz lokalnych, które są odpowiedzialne, między innymi, za: mieszkalnictwo i budownictwo, transport drogowy i bezpieczeństwo, kanalizację, inicjatywy dotyczące rozwoju i kontrolę nad nimi, rekreację, ochronę środowiska, rolnictwo, edukację i pomoc społeczną. Samorząd lokalny jest finansowany częściowo przez rząd centralny a częściowo przez lokalne źródła, w tym lokalne podatki.
Irlandia wstąpiła do Unii Europejskiej w 1973 roku, ale nadal pozostaje poza Układem z Schengen. Mimo to, dzięki specjalnym rozporządzeniom (zw. Common Travel Area), pasażerowie nie muszą posiadać paszportów, podróżując między Zjednoczonym Królestwem a Irlandią, mogą być jednak wymagane dodatkowe dokumenty, potwierdzające tożsamość.
| Liczba wyznawców poszczególnych religii wg spisu ludności z 2006 roku.[2] | |
|---|---|
| Wyznanie | Liczba w tys. |
| Kościół katolicki | 3681,4 |
| Kościół Irlandii (włączając protestantów) | 125,6 |
| Chrześcijanie (brak sprecyzowania) | 29,2 |
| Prezbiterianie | 23,5 |
| Muzułmanie | 32,5 |
| Cerkiew prawosławna | 20,8 |
| Metodyści | 12,2 |
| Inne | 57,9 |
| Bez religii | 186,3 |
| Brak odpowiedzi | 70,3 |
Oficjalnie panuje rozdział państwa od kościoła, a konstytucja zabrania promowania jednej religii. Około 86.8% populacji stanowią katolicy[3], a Irlandia ma jeden z największych współczynników uczestnictwa w nabożeństwach katolickich na świecie[4], jednak liczba ta spadła w latach 1996-2006 z 60 do 48%.[5], gdzie w 1973 roku liczba ta wynosiła 90%.
Drugą największą społecznością chrześcijańską w Irlandii są członkowie Kościoła Irlandii (irl. Eaglais na hÉireann, ang. Church of Ireland). Wg spisu ludności z roku 2006, Kościół Irlandii jest jednym z dwóch, drugim jest hinduizm, wyznaniem odnotowującym wzrost wyznawców.
Tradycyjnymi patronami Irlandii są Święty Patryk (irl. Pádraig Mac Calprainn, Naomh Pádraig, Pádraig Naofaur) i Święta Brygida z Kildare (irl. Naomh Bhríde).
Odnosząc się do cenzusu z roku 2006, liczba osób "bez religii" wyniosła 186 318 (4.4%), osób uznających się za agnostyków 1515, a ateistów 929. Osoby te wpisały ww. dane w rubryce "religia", ponieważ nie było odpowiednich pól na formularzu spisu powszechnego.[6]
Armia Irlandzka posiada 8500 zawodowych żołnierzy i 13 000 rezerwowych. Tak mała ilość wojska jest spowodowana neutralnością Irlandii (np. nie jest członkiem NATO). Pomimo to Irlandia jest zaangażowana w misjach pokojowych ONZ i Unii Europejskiej.
Najważniejszymi gałęziami gospodarki irlandzkiej są przemysły:
Szeroko świadczone są usługi w zakresie:
Rozwój gospodarki przebiega dwutorowo-z jednej strony bowiem zachęca się do rozwoju prywatnej inicjatywy, z drugiej zaś – zostawia podstawowe gałęzie gospodarki w rękach państwowych i usługi mające kluczowe znaczenie dla kraju. Irlandia jest jednym z najszybciej rozwijających się gospodarczo państw unijnych. W latach 1987-1997 wzrost gospodarczy sięgał 6% w stosunku rocznym. Obecnie Irlandia, obok Norwegii i Szwajcarii, jest krajem o najwyższym PKB per capita w Europie. Gospodarka jest ściśle uzależniona od handlu, a główni partnerzy to Wielka Brytania, Niemcy, Francja i Stany Zjednoczone. Podatki stanowią 30% PKB Irlandii. Stawki podatku dochodowego od osób fizycznych to 42% i 20% z szeregiem ulg. Podatek dochodowy od firm jest najniższy w starej UE i wynosi 12,5%, co bywa często podawane jako jeden z głównych czynników napływu inwestycji zagranicznych do Irlandii. Podstawowa stawka podatku od towarów i usług wynosi 21%. płacę minimalną waha się od 39% do 77% średniej krajowej w zależności od branży. Pod względem HDI Irlandia zajmuje 5. miejsce na świecie, a pod względem HPI 18. miejsce na 19 najbardziej rozwiniętych państw. Irlandzka gospodarka jest także jedną z najmniej innowacyjnych gospodarek w Europie z poziomem wydatków na badania i rozwój 1,2% PKB. Obecnie, według Indeksu Wolności Gospodarczej, Irlandia jest najbardziej liberalną gospodarką w Europie i trzecią na świecie, za Hong Kongiem i Singapurem.
Fenomenem irlandzkiej gospodarki na skalę światową był silny rozwój przemysłu wysokich technologii, który przyczynił się do wzrostu gospodarczego na poziomie 15,8% rocznie. Inwestycje w różnego rodzaju gałęzie przemysłu tego kraju wynikały ze strategicznego położenia Irlandii (przyczółek amerykańskich inwestorów interesujących się rynkiem europejskim).
Szybki rozwój Irlandia zawdzięcza pomocy Unii Europejskiej, długoletnim zwolnieniom podatkowym, a także stosunkowo taniej sile roboczej. Przyniosło to korzyści przede wszystkim ośrodkom regionalnym, gdzie przemysł oparty jest głównie na przetwórstwie płodów rolnych. Rozwinął się przemysł zbożowo-młynarski, mleczarski, browarnictwo i produkcja wysoko procentowych alkoholi – whisky.
Rolnictwo pozostaje jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki. Jest ono wysoko zmechanizowane i daje zatrudnienie 9,5% ludności. Produkcja wołowiny i mleka stanowi 58% ogółu produkcji rolnej. Olbrzymią większość w rolnictwie stanowią małe gospodarstwa rolne. Powierzchnia przeznaczona pod uprawy rolnicze jest niewielka, za to wysoce produktywna. Głównymi roślinami uprawnymi są zboża, buraki cukrowe i ziemniaki. Olbrzymie obszary łąk i sprzyjający klimat pozwalają na całoroczny wypas zwierząt.
Zasoby surowców naturalnych w Irlandii są niewielkie. Irlandia posiada złoża cynku i ołowiu, które odkryto na początku lat 90. XX w. Wydobywa się przede wszystkim gips, rudy cynku (164 tys. t. rocznie) i ołowiu (45 tys. t. rocznie).
Strategiczne znaczenie ma transport samochodowy. Irlandia ma gęstą sieć dróg, które często nie są jednak w najlepszym stanie. Sieć dróg obejmuje 92.327 km, z czego tylko ok. 280 km mają standard autostrady (marzec 2007). W ostatnich latach prowadzona jest rozbudowa, i modernizacja autostrad na wielu odcinkach w całym kraju. Sieć kolejowa ma dł. 1.944 km. Transportem autobusowym międzymiastowym w kraju zajmuje się Bus Éireann, natomiast kolejowym Iairnród Éireann.
Najważniejszymi portami handlowymi są Dublin i Cork, a morska żegluga handlowa liczy 150 statków. Największym portem morskim jest Dublin, zaś przewozy transatlantyckie obejmują przede wszystkim Cork. Przystanie promowe w Dublinie, Dun Laoghaire i Rosslare zapewniają połączenia z głównymi portami Wielkiej Brytanii. Zbudowana w XVIII i XIX w., a następnie modernizowana sieć kanałów służy przede wszystkim do przewozu towarów, lecz ma także znaczenie turystyczne.
Międzynarodowe porty lotnicze w Dublinie, Cork, Knock i Shannon są znane także jako strefy wolnocłowe. Irlandia ma 40 lotnisk krajowych i międzynarodowych. Połączenia transatlantyckie obsługiwane są przez Shannon i Knock, zaś europejskie przez Kerry, Cork, Dublin, Galway i Sligo. W poł. 1990 wszystkie lotniska obsługiwały około 10,5 mln pasażerów.
W Irlandii obowiązuje ruch lewostronny.
Najbardziej znanym daniem irlandzkim jest rodzaj gulaszu z jagnięciny lub baraniny. Mięso dusi się z ziemniakami, cebulą, marchewką, porem i kaszą jęczmienną. Od XIX wieku ziemniaki są podstawą diety Irlandczyków. Tradycyjny gulasz irlandzki podaje się z kluseczkami robionymi z łoju.
Według oficjalnych danych mniejszość polska liczyła w 2006 63.090 osób. Jednak po wejsciu Polski do Unii Europejskiej ostrożne szacunki rządu irlandzkiego mówią o 200 tysiącach Polaków. [7]
Charakteryzuje ją silny wpływ Kościoła katolickiego na program nauczania, rzadko spotykany obecnie w krajach europejskich.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Oświata w Irlandii.Brak znaczących osiągnięć na arenie międzynarodowej. Tylko w niektórych dyscyplinach, głównie w rugby reprezentacja narodowa gra w pucharze 6 narodów i odnosi w nim sukcesy. Mieszkańcy interesują się przede wszystkim sportami narodowymi - hurlingiem, futbolem gaelickim i rugby.
|
|||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||
|
|||||||||||||
|
||||||||||||||||
| |||
