Hołd lenny Rolanda przed Karolem Wielkim

Feudalizm (śrdw. łac. feudum – prawo do rzeczy cudzej, lenno) – ustrój społeczno-polityczno-ekonomiczny, który opierał się na zależności ziemskiej. Chłop podlegał właścicielowi ziemskiemu, ponieważ użytkował ziemię, która należała formalnie do właściciela ziemskiego. Właściciel ziemski mógł podlegać innemu właścicielowi z tego samego powodu (np. zależność księcia wobec króla).

Przyczyny powstania feudalizmu

• zubożenie chłopów. Ubodzy chłopi popadali powoli w długi ,z których nie mogli wyjść. Zwracali się wtedy do bogatszych warstw (Senatorowie, Latyfundyści, Kościół, monarcha, rycerz) z prośbą o pomoc. Otrzymywały ją , a w zamian musieli oddać ziemię. Formalnie należała do bogatego, ale chłop ją uprawiał i miał z niej zyski. W zamian za użytkowanie tej ziemi musieli wypełniać wobec feudała powinność (renta feudalna).
• skarb państwa\królewski miał problemy z opłacaniem elity żołnierskiej w czasie pokoju i w czasie wojny. Władca, który formalnie był właścicielem całej ziemi w państwie, oddawał elicie żołnierskiej ziemię na użytkowanie, w zamian oni mieli obowiązek stawienia się na wyprawę zbrojną.
• duże państwa (np. Rzym, Bizancjum, Chiny), które nie miały sprawnej administracji, musiały dokonywać podziału terytorium i oddawać je pod zarządzanie pewnych osób. Te osoby miały dużą swobodę w działalności na danej ziemi, ale musieli wykonywać zobowiązania wobec suwerena (opłaty, organizować obronę i wojsko zaczepne).

Pojęcia związane z feudalizmem

Ksiądz, rycerz i chłop

• lenno – ziemia nadawana przez seniora wasalowi
• senior – pan lenny
• wasal – lennik seniora
• suweren – najwyższy senior (władca)
• beneficjum – ziemia lub urząd nadany wasalowi przez seniora w zamian za wykonywanie określonych obowiązków
• immunitet – przywilej (może być sądowy i ekonomiczny, całkowity i niecałkowity)
• inwestytura – uroczyste nadanie lenna
• hołd lenny – przysięga wierności składana seniorowi przez wasala
• komendacja – akt poddania się wasala seniorowi (fragment umowy lennej)
• felonia – złamanie, zdrada przysięgi wierności
• Sąd Parów – osądzał oskarżonych o felonię. Jednak było to trudne, gdyż wasalów osądzali inni wasale, a seniora inni seniorzy. W tym wypadku władcę musieli osądzać więc inni władcy. Karą za felonię było najczęściej odebranie lenna
• Feudał – (ś.łc. feudalis ‘feudalny’) społ., polit., hist. właściciel ziemski posiadający feudum; obszarnik ziemski.
• Wolni chłopi - ludzie nie posiadający dziedzicznych praw do ziemi i stąd zwani gośćmi (hospites) ; dopóki jednak pozostawali na ziemi należącej do pana feudalnego, musieli pełnić wszelkie powinności, nie różniące się wiele od "serwów"
• apanaże – posiadłości znajdujące się w rękach bocznych linii panującej dynastii.
• Immunitet ekonomiczny – całkowite lub częściowe odstąpienie świadczeń pobieranych przez panującego z ziemi feudała.
• Immunitet sądowy – przekazanie przez panującego władzy sądowniczej nad ludnością terenu immunizowanego w ręce właściciela. Czynności administracyjne, sądowe i skarbowe przejmował posiadacz dóbr objętych immunitetem. Nadawanie immunitetów sprzyjało rozdrobnieniu, prowadziło do utrwalenia stosunków lennych, osłabiało władzę monarszą. Jednocześnie sprzyjało rozwojowi ekonomicznemu tych terenów, osadnictwu, oczynszowaniu gospodarstw chłopskich. W Polsce immunitet występował w dobrach kościelnych od XII w., w świeckich od XIII w.

Istota gospodarki feudalnej

 Osobny artykuł: gospodarka feudalna.

Dokonywała się specjalizacja produkcji. W okresie przedfeudalnym wszelkiej maści osady starały być w jak największej mierze samowystarczalne. Ziemię uprawiano zarówno w miastach jak i na wsi, podobnie z innymi gałęziami gospodarki. W okresie feudalizmu miasta coraz bardziej zajmowaly się rzemiosłem, wieś coraz bardziej rolnictwem. W momencie, kiedy produkcja rolna była coraz bardziej wydajna, mniej ludzi musiało uprawiać rolę. Kiedy wydajność rolnictwa była już bardzo wysoka stosunki feudalne umierały śmiercią naturalną - feudałowie przestawiali się na inne gałęzie gospodarki (patrz Pruska droga do kapitalizmu).

Renta feudalna i jej odmiany

Renta feudalna – świadczenie chłopa na rzecz pana w trzech formach:

• pańszczyzna – praca na polu pańskim
• czynsz – opłata za użytkowanie ziemi była zależna od dochodów
• danina – oddawanie części płodów rolnych

Odmiany feudalizmu

Można wyróżnić następujące odmiany:

• feudalizm kontynentalny, który kierował się zasadą: wasal mego wasala nie jest moim wasalem. I taki układ dominował np. we Francji, czy późniejszym okresie średniowiecza w Polsce, co w końcu doprowadziło do rozbicia dzielnicowego. Odmiana ta miała charakter decentralizujący (odśrodkowy);
• feudalizm wyspiarski, który kierował się zasadą: wasal mego wasala jest moim wasalem. Ta odmiana feudalizmu dominowała na dzisiejszych Wyspach Brytyjskich. Odmiana ta nie miała tendencji decentralizujących (odśrodkowych). Wiązało się to z tym, że Anglia nigdy nie przeszła rozdrobnienia feudalnego.
• feudalizm biurokratyczny (chiński) – ustrój feudalny w pierwszych wiekach dziejów Chin (tj. dynastie Xia, Shang i Zhou) był dość podobny do form sprawowania władzy znanych w Europie; w okresie Wiosen i Jesieni doszło nawet do rozbicia dzielnicowego i podziału ziem chińskich między kilkudziesięciu władców. Proces nabierania przez feudalizm chiński wyjątkowych cech rozpoczął się w 221 r. p.n.e., kiedy Pierwszy Cesarz Chin zjednoczył kraj i ograniczył mocno wpływy arystokracji na sprawowanie rządów. Chciał w ten sposób utrwalić swoją władzę i w tym celu powierzył funkcję wykonawcze osobom pochodzącym z ludu. Po upadku jego dynastii Qin, następna dynastia Han pozostała przy centralizmie opartym na mandarynach, klasie urzędniczej wywodzącej się zarówno z arystokracji, jak i innych warstw społecznych. To dzięki tej klasie, chiński feudalizm nabrał swoistych cech. Pomógł w tym również pierwszy na świecie system egzaminów urzędniczych, wprowadzony w 605 r. Ustrój ten był na tyle efektywny, że przetrwał zarówno upadki kolejnych chińskich dynastii jak i najazdy Dżurdżenów, Kitanów, Mongołów i Mandżurów. Żeby skutecznie zarządzać wielkim krajem, najeźdźcy przyjmowali rdzenny system sprawowania władzy.
• feudalizm wschodnioeuropejski, głównie dotyczy to Rusi, po części państw bałkańskich. Różni się od zachodniego trzema elementami. Po pierwsze wolni chłopi niemalże całkowicie zniknęli. Po drugie, część chłopów było całkowicie pozbawionych praw (Chołopi). Po trzecie Chołopem mógł zostać nie tylko chłop ale i dłużnik, niezależnie od jego pochodzenia (zarówno kupiec jak i bojar).
• feudalizm skandynawski
• feudalizm japoński
• feudalizm afrykański

Skutki feudalizmu w Europie

• rozdrobnienie feudalne
• feudalizacja Kościoła
• stanowość
• zmniejszenie się liczebności armii
• stopniowa rezygnacja z niewolnictwa
• spór o prymat w świecie chrześcijańskim między władzą świecką a duchową
• w wyniku zasady kontynentalnej znacznie osłabiła sie władza królestwa, gdyż królowi podporządkowani byli tylko jego bezpośredni wasale. Wasal musiał zachować wierność swojemu seniorowi nawet jeżeli pociągało to za sobą konflikt z władzą państwa. Sprzyjało to nieustannym wojnom i przekształceniu się państwa w luźne państewko. Król miał niewielką władzę zależną od dobrej woli wasali. Osłabienie francuskiej pozycji władcy
• rozwój kultury i etosu rycerskiego
• Wilhelm Zdobywca w obawie przed osiągnięciem zbyt wysokiej pozycji przez możnych nadawał im ziemie w kawałkach porozrzucanych po całym kraju. Każdy wasal zanim złożył przysięgę wierności swojemu seniorowi musiał przysiąc wierność władcy. Silną pozycje utrzymali szeryfowie – królewscy urzędnicy odpowiedzialni za bezpieczeństwo
• Kościół stał się posiadaczem ogromnego majątku ziemskiego
• przyczynił się do dualizmu gospodarczego Europy

Dodatki

• 9 kwietnia 2008 Tajna Rada Wielkiej Brytanii zaakceptowała zmiany prawa prowadzące do wprowadzenia demokracji i likwidacji ostatniego w Europie systemu feudalnego na wyspie Sark.